संघर्षातून शिक्षणाकडे : ‘जेलर ते प्राध्यापक’ — प्रेरणादायी जीवनप्रवासाचे शब्दांकन…
पुणे : मराठी आत्मकथन साहित्यात गेल्या काही दशकांत मोठ्या प्रमाणावर लेखन झाले असले, तरी काही निवडक ग्रंथच वाचकांच्या मनात खोलवर ठसा उमटवतात. अशाच आशयघन आणि प्रेरणादायी ग्रंथांमध्ये ‘जेलर ते प्राध्यापक’ या आत्मकथनाचा समावेश होतो. ग्रामीण पार्श्वभूमीतून आलेल्या एका सामान्य व्यक्तीचा शिक्षणाच्या माध्यमातून घडलेला असामान्य प्रवास या पुस्तकातून उलगडतो.
या ग्रंथाचे लेखक डॉ. अतुल चौरे यांचा जीवनप्रवास अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून सुरू होतो. शेतकरी कुटुंबात जन्म झालेल्या चौरे यांना बालपणापासूनच आर्थिक अडचणी, ग्रामीण मर्यादा आणि सामाजिक विषमतेचा सामना करावा लागला. मात्र शिक्षण हाच मुक्तीचा आणि परिवर्तनाचा मार्ग आहे, या ठाम विश्वासावर त्यांनी संघर्षाला सामोरे जात आपली वाटचाल सुरू ठेवली. स्पर्धा परीक्षांच्या माध्यमातून त्यांनी राज्य शासनाच्या सेवेत जेलर म्हणून प्रवेश केला. तुरुंग प्रशासनात काम करत असताना समाजाच्या दुर्लक्षित घटकांचे वास्तव, कैद्यांचे मानसिक द्वंद्व, पश्चात्ताप आणि पुनर्वसनाच्या समस्या त्यांनी जवळून अनुभवल्या. या अनुभवांमुळे त्यांची दृष्टी अधिक मानवी आणि संवेदनशील बनली. गुन्हेगारीकडे पाहण्याचा सामाजिक आणि मानसिक दृष्टिकोन त्यांच्या विचारांमध्ये ठळकपणे विकसित झाला.
महत्त्वाचे म्हणजे प्रशासकीय सेवेत असतानाही त्यांनी शिक्षणाचा ध्यास सोडला नाही. नोकरीचा ताण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि मर्यादित साधनांमध्येही त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण, संशोधन आणि अखेरीस पीएच.डी. पूर्ण केली. सुरक्षित प्रशासकीय सेवेत असतानाही शिक्षण क्षेत्रात अधिक थेट योगदान देता येईल, या जाणिवेतून त्यांनी धाडसी निर्णय घेत प्राध्यापक म्हणून उच्च शिक्षण क्षेत्रात प्रवेश केला.
जेलर ते प्राध्यापक हा बदल केवळ पदाचा नसून तो मूल्यांचा, दृष्टिकोनाचा आणि सामाजिक भूमिकेचा आहे. प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असताना डॉ. चौरे यांनी अध्यापनाला केवळ अभ्यासक्रमापुरते मर्यादित न ठेवता विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, जीवनमूल्ये आणि सामाजिक भान निर्माण करण्यावर भर दिला. विशेषतः ग्रामीण आणि वंचित पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांसाठी त्यांचा स्वतःचा जीवनप्रवास प्रेरणास्थान ठरतो.
‘जेलर ते प्राध्यापक’ हा ग्रंथ म्हणजे लेखकाच्या आयुष्यातील अनुभवांचा प्रामाणिक दस्तऐवज आहे. कुठेही कृत्रिम नाट्य किंवा आत्मस्तुती नसून संघर्ष, अपयश, संभ्रम आणि यश अत्यंत साध्या व थेट भाषेत मांडले आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ अधिक विश्वासार्ह आणि प्रभावी ठरतो. आत्मकथन असूनही त्यामध्ये ठळक सामाजिक आशय दिसून येतो.
आजच्या स्पर्धात्मक आणि तणावग्रस्त काळात हा ग्रंथ तरुण पिढीसाठी आशेचा किरण ठरतो. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी शिक्षण, मेहनत आणि आत्मविश्वासाच्या बळावर जीवनाला नवी दिशा देता येते, हा ठाम संदेश या पुस्तकातून मिळतो. त्यामुळे ‘जेलर ते प्राध्यापक’ हा ग्रंथ मराठी आत्मकथन साहित्यातील एक महत्त्वाचा मैलाचा दगड ठरत आहे.
Editer sunil thorat
