पुणे : आयटी हब, शिक्षणाचे माहेरघर आणि रोजगाराच्या विविध संधी उपलब्ध असलेले शहर म्हणून पुण्याचा विस्तार गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. पुणे शहरासह उपनगरांमध्ये नोकरी, व्यवसाय, शिक्षण तसेच इतर कारणांसाठी राज्याच्या विविध भागांतून, देशातील इतर राज्यांतून आणि परदेशातूनही नागरिक मोठ्या संख्येने वास्तव्यास येत आहेत. त्यामुळे शहरातील विविध भागांमध्ये फ्लॅट, घरे, सदनिका, पीजी आणि इतर जागा भाड्याने देण्याचे प्रमाणही वाढले आहे. मात्र, घर किंवा फ्लॅट भाड्याने देताना केवळ भाडेकरार करून देणे पुरेसे नसून, भाडेकरूची ओळख आणि आवश्यक माहिती पोलिसांकडे नोंदवणे हीदेखील महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. या नियमांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या घरमालकांविरोधात पुणे पोलिसांनी आता कारवाईचा बडगा उगारला आहे.
पुणे पोलिसांकडून भाडेकरू, पेईंग गेस्ट तसेच भाडेतत्त्वावर जागा घेणाऱ्या व्यक्तींची माहिती पोलिसांकडे उपलब्ध राहावी यासाठी वेळोवेळी आदेश आणि सूचना जारी केल्या जातात. मे २०२६ मध्येही पुणे शहर पोलिसांच्या विशेष शाखेकडून भाडेकरू, पीजी आणि काही इतर व्यवहारांची माहिती स्थानिक पोलिस ठाण्यात देण्याबाबत आदेश देण्यात आल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते.
मात्र, प्रत्यक्षात काही घरमालकांकडून भाडेकरूची पुरेशी माहिती न घेता, आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी न करता किंवा पोलिसांकडे माहिती नोंदवता घरे आणि फ्लॅट भाड्याने दिले जात असल्याचे पोलिसांच्या कारवाईतून समोर आले आहे. अशा प्रकारे माहिती उपलब्ध नसल्यास एखाद्या गुन्ह्याच्या तपासामध्ये संबंधित व्यक्तीचा माग काढणे किंवा त्याची ओळख निश्चित करणे पोलिसांसाठी अडचणीचे ठरू शकते. त्यामुळे भाडेकरूची माहिती नोंदविण्याच्या नियमांचे पालन करण्यावर पोलिसांनी विशेष भर दिला आहे.
२१ जुलै ते २८ सप्टेंबर २०२६ या दोन महिन्यांच्या कालावधीत पुणे शहर आणि उपनगरांमध्ये विशेष मोहीम राबविण्यात आली. या मोहिमेदरम्यान भाडेकरूंची आवश्यक माहिती पोलिसांकडे नोंदवून न ठेवणाऱ्या एकूण १३० घरमालकांवर गुन्हे दाखल करण्यात आले. यामध्ये पीजी चालविणाऱ्या ३५ जणांचा तसेच हॉटेलशी संबंधित १५ मालकांचा समावेश असल्याची माहिती समोर आली आहे. या कालावधीत एकूण २५३ रिपोर्ट (NCP/FIR) दाखल करण्यात आल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यापैकी १७ प्रकरणांमध्ये न्यायालयीन प्रक्रिया पूर्ण होऊन संबंधितांना दंडात्मक शिक्षा सुनावण्यात आली आहे. दंडाची रक्कम न भरल्यास साध्या कैदेची तरतूद असल्याचेही वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.
कायदा नेमका काय सांगतो? भाडेकरूची माहिती पोलिसांकडे नोंदविण्याबाबत पोलिसांकडून जारी करण्यात आलेल्या आदेशांचे उल्लंघन झाल्यास संबंधित घरमालकाविरोधात भारतीय न्याय संहिता (BNS) कलम २२३ अंतर्गत कारवाई होऊ शकते. हे कलम सार्वजनिक सेवकाने कायदेशीररीत्या जारी केलेल्या आदेशाचे जाणीवपूर्वक उल्लंघन करण्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे पोलिसांनी जारी केलेल्या वैध आदेशाचे पालन करणे घरमालकांसाठी महत्त्वाचे ठरते. यापूर्वी पुणे परिसरातही भाडेकरूची माहिती पोलिसांना न दिल्याप्रकरणी BNS कलम २२३ अंतर्गत घरमालकांवर गुन्हे दाखल झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे.
भाडेकरूची माहिती देण्याची प्रक्रिया ही केवळ शहरापुरती मर्यादित नसून, पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या हद्दीतही घरमालकांसाठी अधिकृत ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध आहे. पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या माहितीनुसार, घरमालक फ्लॅट किंवा घर भाड्याने दिल्याची माहिती ऑनलाइन अर्जाद्वारे, संबंधित पोलिस ठाण्यात थेट अर्ज देऊन किंवा नोंदणीकृत पोस्टाद्वारे देऊ शकतो. या प्रक्रियेत मालमत्ता मालकाची माहिती, भाड्याने दिलेल्या मालमत्तेची माहिती, भाडेकरूची माहिती, त्याच्या कामाच्या ठिकाणाची माहिती आणि त्याला ओळखणाऱ्या व्यक्तींची माहिती अशा बाबी मागविल्या जातात.
घरमालकांनी कोणती काळजी घ्यावी? घर भाड्याने देण्यापूर्वी भाडेकरूचे अधिकृत ओळखपत्र तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आधार कार्ड, पॅन कार्ड किंवा इतर वैध ओळखपत्रातील माहितीची शहानिशा करून त्याची प्रत आवश्यकतेनुसार जतन करावी. भाडेकरूचा कायमचा किंवा मूळ पत्ता, सध्याचा पत्ता, मोबाईल क्रमांक, कामाचे ठिकाण तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत संपर्क करता येईल अशा व्यक्तीचा क्रमांक घेणे आवश्यक आहे. भाडेकरूने दिलेली सर्व माहिती खरी आणि अचूक आहे याची खात्री करणेही घरमालकाची जबाबदारी आहे.
तसेच घरमालकांनी योग्य पद्धतीने Leave and Licence Agreement किंवा भाडेकरार करून घेणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात नोंदणीकृत Leave and Licence Agreement केल्यानंतर भाडेकरूची माहिती पोलिसांच्या प्रणालीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया उपलब्ध असल्याचे अलीकडील वृत्तांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे घरमालकांनी अनौपचारिक पद्धतीने किंवा केवळ तोंडी व्यवहार करून घर भाड्याने देण्याऐवजी अधिकृत कागदपत्रांची पूर्तता करणे आवश्यक आहे.
परदेशी नागरिक किंवा संशयास्पद माहिती असल्यास अधिक काळजी आवश्यक आहे. भाडेकरूने दिलेल्या ओळखपत्रामध्ये तफावत आढळल्यास, कागदपत्रे संशयास्पद वाटल्यास किंवा संबंधित व्यक्तीच्या वास्तव्याबाबत काही शंका असल्यास घरमालकांनी स्वतःहून दुर्लक्ष न करता तत्काळ स्थानिक पोलिसांशी संपर्क साधावा. चुकीची किंवा खोटी माहिती पोलिसांना देणे देखील कायदेशीर अडचणीचे ठरू शकते. पुणे ग्रामीण पोलिसांनीही त्यांच्या अधिकृत माहितीत सादर केलेली माहिती खरी असणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
घरमालकांसाठी महत्त्वाच्या पाच गोष्टी : भाडेकरूचे अधिकृत ओळखपत्र आणि आवश्यक कागदपत्रे तपासा; भाडेकरूचा कायमचा पत्ता, मोबाईल क्रमांक आणि आपत्कालीन संपर्काची माहिती घ्या; योग्य आणि कायदेशीर भाडेकरार करा; भाडेकरूची माहिती नियमानुसार स्थानिक पोलिसांकडे नोंदवा; तसेच कागदपत्रे किंवा भाडेकरूच्या हालचालींबाबत संशय आल्यास तातडीने पोलिसांना माहिती द्या.
पुणे शहराच्या वाढत्या विस्ताराच्या पार्श्वभूमीवर भाड्याने राहणाऱ्या नागरिकांची अधिकृत माहिती पोलिसांकडे उपलब्ध असणे हे कायदा-सुव्यवस्था आणि नागरिकांच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जात आहे. त्यामुळे घरमालकांनी ‘घर भाड्याने दिले म्हणजे जबाबदारी संपली’ असा दृष्टिकोन न ठेवता भाडेकरूची ओळख, कागदपत्रे, करार आणि पोलिस नोंदणी या सर्व बाबी नियमानुसार पूर्ण करणे आवश्यक आहे. पुणे पोलिसांच्या कारवाईतील १३० प्रकरणांमुळे भाडेकरू पडताळणी आणि पोलिस नोंदणीचा मुद्दा पुन्हा एकदा चर्चेत आला असून, घरमालकांनी नियमांचे पालन न केल्यास कायदेशीर कारवाईला सामोरे जावे लागू शकते, हे या कारवाईतून स्पष्ट झाले आहे.
टीप: BNSS कलम १६३ हे स्वतः “भाडेकरार न केल्याचा गुन्हा” ठरवत नाही; संबंधित पोलिस आदेशाचे उल्लंघन झाल्यास BNS कलम २२३ लागू होऊ शकते. त्यामुळे बातमीत कायदेशीर भाषेत हा फरक ठेवणे अधिक अचूक आहे.
Editer sunil thorat
